Ateroskleroz (Damar Sertliği) Nedir? Kalp ve Damar Hastalıklarının Ortak Kökeni

Bu blogda ele aldığımız koroner arter hastalığından karotis darlığına, aort anevrizmasından bacak damarı tıkanıklığına kadar birçok durumun ortak bir kökeni vardır: ateroskleroz, yani damar sertliği. Bu yazıda bu sürecin ne olduğunu, nasıl geliştiğini ve nasıl yavaşlatılabileceğini bir arada topluyoruz.

Ateroskleroz Nedir?

Ateroskleroz, atardamarların iç duvarında yağ, kolesterol, iltihabi hücreler ve kalsiyumdan oluşan plakların birikmesiyle damarların sertleşmesi ve daralması sürecidir. Yıllar içinde yavaş yavaş ilerler ve damarın esnekliğini kaybederek kan akışını kısıtlamasına yol açar.

Nasıl Gelişir?

Süreç, damar iç yüzeyini kaplayan ince tabakanın (endotel) hasar görmesiyle başlar. Yüksek tansiyon, sigara, yüksek kolesterol ve yüksek kan şekeri bu tabakayı zedeleyen başlıca etkenlerdir. Hasarlı bölgeye LDL ("kötü") kolesterol birikir, vücudun iltihabi yanıtı devreye girer ve zamanla bu birikim sertleşerek bir plak haline gelir. Plak büyüdükçe damar daralır; bazen de plağın yüzeyi çatlayarak üzerinde ani bir pıhtı oluşabilir — kalp krizi ve inmenin çoğu zaman altında yatan mekanizma budur.

Hangi Damarları Etkiler?

Ateroskleroz tek bir bölgeyle sınırlı kalmaz; vücuttaki tüm atardamarları etkileyebilir. Tuttuğu bölgeye göre farklı isimlerle anılır:

• Kalbi besleyen damarlarda: koroner arter hastalığı, göğüs ağrısı ve kalp krizi
• Boyun (şah) damarında: karotis darlığı ve inme riski
• Bacak damarlarında: periferik arter hastalığı, yürüme mesafesinde kısalma
• Ana atardamarda (aort): damar duvarının zayıflamasıyla ilişkili anevrizma gelişimine zemin hazırlayabilir

Bir bölgede ileri ateroskleroz saptanan bir hastada, diğer damar bölgelerinin de sorgulanması bu nedenle önemlidir.

Risk Faktörleri

• Değiştirilebilir: Sigara, yüksek tansiyon, yüksek kolesterol, kontrolsüz diyabet, hareketsizlik, obezite, dengesiz beslenme
• Değiştirilemez: Yaş, cinsiyet, ailede erken yaşta kalp-damar hastalığı öyküsü (bkz. genetik risk yazımız)

Değiştirilebilir risk faktörlerinin sayısı arttıkça, aterosklerozun ilerleme hızı da genellikle artar.

Belirti Vermeden İlerleyen Bir Süreç

Aterosklerozun en aldatıcı yönü, damar belirgin biçimde daralana kadar çoğu zaman hiçbir belirti vermemesidir. Birçok hastada ilk belirti; göğüs ağrısı, inme veya kalp krizi gibi ciddi bir olay şeklinde ortaya çıkar. Bu nedenle risk faktörü taşıyan kişilerde düzenli kontrol, hastalığı belirti vermeden yakalamanın temel yoludur.

Nasıl Yavaşlatılır?

Ateroskleroz geri döndürülebilir bir süreç değildir; ancak ilerleme hızı büyük ölçüde kontrol edilebilir:

• Sigarayı tamamen bırakmak
• Tansiyon, kolesterol ve kan şekerini hedef değerlerde tutmak
• Düzenli fiziksel aktivite
• Sebze, tam tahıl ve balık ağırlıklı, tuzu ve doymuş yağı sınırlı beslenme
• Hekim önerisiyle statin ve gerekli diğer ilaçların düzenli kullanımı

Bu adımlar, hem ilerlemeyi yavaşlatır hem de bypass gibi bir ameliyat geçiren hastalarda yeni damarların (greftlerin) uzun süre açık kalmasına katkıda bulunur.

Ne Zaman Tıbbi Değerlendirme Gerekir?

Eforla gelen göğüs ağrısı, yürürken bacak ağrısı, ani nörolojik belirtiler veya birden fazla risk faktörünün bir arada bulunması, damar sağlığınızın değerlendirilmesi için yeterli nedenlerdir. Erken saptanan ateroskleroz, ilerlemesi büyük ölçüde yavaşlatılabilen bir süreçtir.

Kalp ve damar cerrahisi uzmanı Prof. Dr. Harun Arbatlı, kliniğe başvuran hastalarda tek bir damar bölgesindeki ileri aterosklerozun, genellikle vücudun başka bölgelerindeki damar sağlığının da sorgulanması için bir uyarı işareti olarak değerlendirilmesi gerektiğini belirtmektedir.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; risk faktörlerinizin değerlendirilmesi ve size özel önerilecek kontrol sıklığı için hekiminize danışınız.