Lenfödem mi, Venöz Ödem mi? Geçmeyen Bacak Şişliğinin İki Farklı Nedeni

Bacakta uzun süredir devam eden şişlik, hastaların sık başvuru nedenlerinden biridir. Bu şişliğin damar kaynaklı iki önemli nedeni vardır: toplardamar yetmezliğine bağlı venöz ödem ve lenf sisteminin yetersiz çalışmasına bağlı lenfödem. İkisi ilk bakışta birbirine benzer; ancak nedenleri, seyirleri ve tedavileri farklıdır. Bacak şişliğinin kalp, böbrek ve ilaç gibi diğer nedenlerini ayrı bir yazıda ele almıştık; bu yazıda bu iki tabloyu nasıl ayırt edebileceğimize odaklanıyoruz.

İki Farklı Sistem: Toplardamarlar ve Lenf Damarları

Bacaklara atardamarlarla gelen kanın kalbe dönüşü iki yolla olur. Kanın büyük kısmı toplardamarlarla geri döner; toplardamarların içindeki kapakçıklar kanın aşağı kaçmasını engeller. Dokular arasında biriken sıvının ve proteinlerin bir kısmı ise lenf damarları tarafından toplanarak dolaşıma geri verilir.

Toplardamar kapakçıkları bozulduğunda bacakta basınç artar ve sıvı dokulara sızar: bu venöz ödemdir. Lenf damarları sıvıyı yeterince taşıyamadığında ise proteinden zengin bir sıvı dokularda birikir: bu da lenfödemdir.

Lenfödem Neden Gelişir?

• Doğuştan (primer) lenfödem: Lenf damarlarının gelişimsel yetersizliğine bağlıdır. Doğumda, ergenlikte ya da daha ileri yaşta ortaya çıkabilir; kadınlarda daha sık görülür.
• Sonradan gelişen (sekonder) lenfödem: En sık nedenler, kanser cerrahisinde lenf bezlerinin çıkarılması ve ışın tedavisidir. Tekrarlayan cilt enfeksiyonları (selülit), ileri obezite ve hareketsizlik de lenf akımını bozabilir.

Ayırt Etmeye Yardımcı İşaretler

Ayak sırtı ve parmaklar: Lenfödem çoğunlukla ayak sırtını ve parmakları da tutar; ayak sırtı "yastık gibi" kabarık görünür. Venöz ödem ise daha çok ayak bileği ve baldırın alt kısmında belirgindir.

Stemmer işareti: İkinci ayak parmağının üzerindeki deri parmaklar arasında kıvrılarak tutulamıyorsa lenfödem lehine değerlendirilir.

Günün saatiyle değişim: Venöz ödem gün boyu ayakta kalınca artar, geceleri bacak yukarıdayken belirgin biçimde azalır. Lenfödemde başlangıçta benzer bir dalgalanma olabilir; ancak zamanla şişlik sabahları da devam eder.

Basınca yanıt: Venöz ödemde parmakla bastırınca iz (gode) kalır. İlerlemiş lenfödemde doku sertleşir ve bastırınca iz kalmayabilir.

Cilt değişiklikleri: Toplardamar yetmezliğinde ayak bileğinin iç tarafında kahverengi renk değişikliği, kaşıntı, egzama ve ileri evrede iyileşmeyen yaralar görülebilir; çoğunlukla varisler de eşlik eder. Lenfödemde ise cilt kalınlaşır, sertleşir; ileri evrelerde ciltte pütürlü bir görünüm oluşabilir.

İkisi bir arada olabilir: Uzun süredir tedavi edilmemiş toplardamar yetmezliği, zamanla lenf damarlarını da yorar. Bu yüzden bazı hastalarda her iki tablo birlikte bulunur.

Önce Pıhtıyı Dışlamak Gerekir

Bir bacakta aniden başlayan şişlik, ağrı, kızarıklık ve ısı artışı, derin toplardamarda pıhtıyı düşündürür ve gecikmeden değerlendirilmelidir (bkz. derin ven trombozu). Şişlikle birlikte nefes darlığı varsa acil servise başvurulmalıdır. Lenfödemli bacakta ateşle birlikte yayılan kızarıklık ise cilt enfeksiyonunu düşündürür; bu durumda da beklemeden hekime başvurmak gerekir.

Tanı Nasıl Konur?

• Muayene ve öykü: Şişliğin ne zaman başladığı, geçirilmiş ameliyatlar, ışın tedavisi ve enfeksiyonlar tanıyı büyük ölçüde yönlendirir.
• Venöz Doppler ultrasonografi: Toplardamar kapakçıklarındaki kaçağı ve olası pıhtıyı gösterir. Bacak şişliği olan hemen her hastada ilk istenen tetkiktir.
• Lenfosintigrafi: Lenf akımını görüntüleyen bir nükleer tıp tetkikidir; lenfödem tanısını desteklemek için kullanılır.
• Kan tahlilleri: Kalp, böbrek, karaciğer ve tiroit kaynaklı nedenlerin dışlanmasına yardımcı olur.

Tedavi Neden Farklıdır?

Venöz ödemde amaç, toplardamardaki basıncı azaltmaktır. Uygun basınçta kompresyon çorabı, bacağı yükseltme ve yürüyüş temel önlemlerdir. Varis ya da kapakçık kaçağı saptanan hastalarda bu damarların tedavisi şişliği belirgin biçimde azaltabilir. Tedavi seçeneklerini varis tedavisi sayfamızda bulabilirsiniz.

Lenfödemde ise tedavinin temelini, bu konuda eğitim almış fizyoterapistlerce uygulanan kapsamlı bir program oluşturur:

• Lenf sıvısının akışını kolaylaştıran özel bir masaj tekniği (manuel lenf drenajı)
• Çok katlı bandajlama ve ardından ölçüye uygun kompresyon giysileri
• Kas pompasını çalıştıran egzersizler
• Enfeksiyonu önlemek için titiz cilt ve ayak bakımı

Lenfödemde idrar söktürücü ilaçlar kalıcı fayda sağlamaz; hekim önermedikçe kullanılmamalıdır. Seçilmiş hastalarda lenf damarlarını toplardamarlara bağlayan mikrocerrahi girişimler ya da fazla dokunun alınması gibi cerrahi seçenekler uzman merkezlerde değerlendirilebilir.

Günlük Hayatta Nelere Dikkat Etmeli?

• Uzun süre hareketsiz oturmaktan ve ayakta kalmaktan kaçının; ara verip ayak bileği egzersizi yapın.
• Kompresyon çorabınızı sabah, şişlik henüz artmamışken giyin.
• Kilonuzu kontrol altında tutun; fazla kilo her iki tabloyu da ağırlaştırır.
• Lenfödemli bacakta küçük kesik, böcek ısırığı ve mantar enfeksiyonlarını ihmal etmeyin.

Kalp ve damar cerrahisi uzmanı Prof. Dr. Harun Arbatlı, geçmeyen bacak şişliğinde ilk adımın nedeni doğru ayırt etmek olduğunu; toplardamar yetmezliğine bağlı şişliğin çoğu zaman tedaviyle belirgin biçimde azaltılabildiğini, lenfödemde ise düzenli ve uzun soluklu bakımın belirleyici olduğunu vurgulamaktadır.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; şişliğin nedeni ve uygun tedavi, muayene ve tetkikler sonrasında hekiminiz tarafından belirlenir.